Apse

Apse

Bir doku boşluğunda cerahat birikmesi. Genç erişkin erkeklerin enselerinde zaman zaman oluşan çıbanlar ya da parmağa bir şey battığı zaman oluşan yangılanma günlük hayatta sık görülen apselerdir. Bu apseler yüzeysel dokularda, deride ve deri altında oluşurlar. Vücudun daha güç ulaşılabilen derinliklerinde meydana gelebilen apseler de vardır.

Örneğin akciğer ve beyin apseleri, derin dokularda oluşmuş apselerdir. Apselerin etkenleri, oluşma yolları, iyileştirilmelerinde uygulanılabilecek yöntemler iyi bilindiğinden, bugün tıp, bu konuda başarılı sonuçlar sağlayabilmektedir. Apseler sadece ağrıya yol açmakla kalmazlar, insanın hayatını tehlikeye bile sokabilirler.

Apselerin çoğunun etkeni yangılanmadır. Apse oluşumuna en çok Staphylococus pyogenes türünden mikroplar yol açar. Bu mikroplar genellikle burun boşluğunda bulunurlar. Bu bölgeden derinin herhangi bir yerine ulaşabilmeleri kolaydır.

Deriye ulaşan her stafilokok apse yapmaz. Apseye yol açabilmesi için mikrobun, örneğin bir kılın çıkış borucuğundan derinlere ulaşması, bu borucuk yolu ile yağ bezine gitmesi gerekir. Yağ bezinde uygun bir ortam bulan mikrop burada çoğalmaya başlar. Bu çoğalış, yağ bezinin çevresindeki dokularda bir yangılanmaya yol açar. Bu alandaki şişme ve damarlara kan hücumu nedeniyle beliren kızarma ve sıcaklık hastayı rahatsız eden belirtilerdir. Zamanla, damarlardan bu alana sıvı ve polimorf çekirdekli akyuvarlar sızar. Bu sızıntı, bölgenin daha da çok şişmesine yol açar.

Akyuvarlar mikroplarla karşılaşınca, bir bölümü mikropların salgıladıkları zehirli maddeler nedeniyle ölür; cerahat adı verilen koyu, az akışkan sıvıyı bu ölü doku oluşturur. Cerahat çoğaldıkça etrafındaki sağlam dokuları iterek kendine bir kese meydana getirir. İçi cerahat dolu bu keseye apse kesesi denir. Apse kesesinin ortasında çok kez mikrobun ilk defa derinlere ulaşmasını sağlayan kıl borucuğu görülebilir.

Apse büyüdükçe, çevresindeki dokulardan az dirençli olana doğru yönelir. Bu yönelme genellikle deriye yani yüzeye doğrudur. Apsenin yöneldiği deri bölümü, baskı altında gitgide gerilir ve sonuçta bir noktada delinir. Apse buradan dışarı akar ve arkasında bıraktığı boşluk onarılmağa, doldurulmaya başlar. Apse dışarıya akınca ağrı kaybolur. Apse boşluğunun tam olarak onarılması, doldurulması işlemi bir ay kadar sürebilir; ancak, bazen apsenin dışarıya aktığı noktadaki iz hayat boyunca kalır.

Elbiselere en çok sürtünen deri bölümlerinin örttüğü ense, kaba et gibi yerlerde daha sık apse oluşur. Koltuk altındaki kıl kökleri de mikropların yerleşip apse oluşturmaları için elverişlidir. Bu alanlarda birkaç kıl kökü aynı anda mikroplanırsa, birkaç apse birden oluşur. Buna tıp dilinde korbonkl denir. Kirpik diplerinde de çok küçük apseler belirebilir.

Ele ya da vücudun herhangi bir yerine batan pis bir nesne, üstündeki mikropların vücudun derinliklerine ulaşmasına, böylece apseye yol açabilir. Bazen de vücuda batan bu yabancı nesne, insanın derisi üstünde bulunan stafilokokları derinlere taşıyarak apse oluşumuna yol açar. Çocuğunu emziren bir annenin meme ucu derisindeki bir çatlak da stafilokokların derine ulaşıp meme apsesine yol açmalarına sebep olabilir. Meme bezinin yumuşak dokusu, bu alanda çok miktarda cerahatin birikebilmesini kolaylaştırır. Apse içinde bazen Pseudomonas aeruginosa türünden mikroplar da bulunur. Bu mikropların salgıladıkları bir boya maddesi yangılanmanın açık yeşil renkli olmasını sağlar.

Bazen apsenin etrafındaki yangı, yakındaki bir kan damarına doğru yayılır ve bu yayılma sonunda toplardamardaki kan pıhtılaşır. Bu mikroplu pıhtıdan, kan akımı ile vücudun örneğin beyin ve böbrekler gibi organlarına ulaşan parçalar kopar. Kulak yangısının beyin dokusuna yayılması örneğinde olduğu gibi, bir dokudaki apse ona komşu olan dokudaki apseden gelmiş olabilir.

Stafilokok apseleri dışında başka şekillerde meydana gelmiş olan apseler de vardır. Çürümüş dişlerin köklerinde bulunan apselerle bademciklerin çevresindeki apseler bu tür apselerdir. Körbağırsak apsesi, yangılanmış bir körbağırsağın etrafındaki oluşan bir apsedir. Akciğer apsesi ise ya zatürree ya da solunum yolu ile buraya ulaşmış olan bir yabancı cismin etkisiyle meydana gelir. Zührevi hastalıklara yol açan mikroplar da apse yapabilirler. Belsoğukluğu mikrobu olan gonokoklar, kadın dış üretim organlarında Bartholin bezi apsesinin oluşmasına sebep olurlar.

Yüzeysel apselerin bile ciddiye alınması ve bir hekim tarafından tedavi edilmesi uygun olur. Derideki apselerin iğne ile delinmesi, tırnakla sıkılıp patlatılması mikrobun yayılmasına yol açabilir. Apse oluşumunun çok erken bir devresinde antibiyotik kullanılması, mikropların öldürülmesine, böylece apsenin mey dana gelmemesine yardımcı olabilir. Bu amaçla en çok penisilin ve tetrasiklin kullanılır. Ancak bir defa cerahat biriktikten sonra, bu yer açılmalı ve cerahat dışarı akıtılmalıdır. Bu cerrahi yöntemlerle akıtılma sırasında anestezi yapan bir maddenin kullanılması gerekir. Yüzeysel apseler kolayca tedavi edilebilir. Açılan apsenin geride bıraktığı boşluk büyükse, açılan deliğin apsenin tam boşalmasından önce kapanmasını engellemek için cerrah bu alana bir fitil ya da bir sonda koyar.

Bütün bu apseler kısa bir sürede oluşan, ağrıya, bulundukları alanın ısınmasına ve kızarmasına yol açan apselerdir. Ancak bu belirtilere yol açmayan apseler de vardır. Verem mikrobu olan Mycobacterium tuberculosisin kemiklerde yaptığı apseler bu tür apseler olup «soğuk apse» olarak anılırlar. Bu apselerin tedavisi, diğer tür apselerinkinden daha güçtür ve daha uzun zaman alır.