Diş Çürümesi
Dişin canlılığını yitirmesiyle sonuçlanan bir diş hastalığı Son derecede yaygındır. Geçmişi insanın ortaya çıkışma kadar uzanır. Gerçekten de ele geçen tarihöncesi devirlerden kalma kafataslarında çürük diş izleri bulunmuştur. Ancak, böyle binlerce yıldan beri bilinen bu hastalığın nedenleri bugün bile tüm olarak aydınlanamamıştır. Bu konuda birkaç görüş öne sürülmektedir.
Kimya ve mikroba dayanan kuram, bilginlerin çoğunluğu tarafından benimsenen görüştür. Bunu savunanlara göre, diş çürümesinde kimyasal ve mikroplu aşamalar olmak üzere iki aşama vardır: İlk aşamada besinlerin (ekmek, hamur işi, tatlı vb.) içindeki karbonhidratların dişlerin arasında kalan parçacıkları mayalanır ve dişler bu mayaların ve laktobasil (süt basili) gibi mikropların etkisi altında kalırlar. Laktik asit, yağ asidi gibi asitler dişin minesini hırpalar ve kalsiyum tuzlarını çözer. «Dişlerin kireci kayboluyor» denilen durum bu aşamada oluşur. İkinci aşama mikroplu aşama olup, bu sırada kimyasal yolla açılan çiziklere, ağızda doğal olarak bulunan bitkisel bakteriler girerler ve dişin yapısındaki proteinleri birbirlerinden ayırırlar. Böylece bu kurama göre diş çürümesi, biri kireci, öteki proteinleri bölüp parçalayan iki olaylar dizisinin sonucunda meydana gelmektedir.
Salt mikrop etkisine dayanan kuramın savunucuları bir önceki kuramın gösterdiği ikinci aşamadaki dentin maddesi çözülmesinin, doğrudan doğruya ağız bakterileri tarafından yapıldığını ileri sürmekle kalmayıp, aynı zamanda birinci aşamanın da asit etkisindeki laktobasiller tarafından yapıldığını savunurlar.
Her iki kuramda da diş çürümesinin iki aşamada olduğu, bunların birincisinde kirecin çözüldüğü, ikincisinde dentin maddesinin proteinlerinin sindirildiği kabul edilmektedir. Ayrıldıkları nokta, birinci aşamayı yapan etkenin birinci kuramda kimyasal olması ikinci kuramda ise etkenin mikroplar olmasıdır.
Diş çürümesinin dış etkenleri konusundaki bu iki kuramın yanında, aynı olayın iç etkenleri bulunduğunu ileri süren kuramlar da vardır. Gerçekten de beslenme ve mikrop kuramına göre, diş dokularının, özellikle en dıştaki tabakanın (mine) kötü beslenmesi (iç etken) ile ağızdaki bitkisel mikroplar (dış etken) birleşerek çürümeyi yapmaktadır. Travma kuramı ise dişler üzerinde herhangi bir travmanın (vurma, çarpma vb.) çürümeye yol açtığını ileri sürmektedir.
Diş çürümesinde ırk (en çok Anglosaksonlarda yaygındır), ileri yaş, gebelik, süt verme, çok yumuşak besin alma (böylece dişler çiğneme hareketini yeteri kadar yapamamaktadır), besin eksikliği (içinde A ve D vitamini, kalsiyum, fosfor, flüor gibi mineraller olan besinlerin yokluğu, hatta azlığı çürüme yapar), iç salgıbezlerinin iyi işlememesi, dişlerin ağız içindeki dizisinin değişmesi (yanlış oturtulmuş bir köprü gibi), tükürüğün kimyasal veya fiziksel değişmeye uğraması (tükürük normal durumda çürümeye karşı etkilidir; değişmesi çürüme yapabilir) vb… gibi etkenler rol oynar. Diş çürümesi bazı durumlarda bir meslek hastalığı olarak da ortaya çıkabilir.
Örneğin asit buharı karşısında çalışmak zorunda kalan işçilerin, fırıncıların, yufka, makarna gibi unlu yiyeceklerin hazırlanmasında çalışanların dişlerinde çürük çok görülür. Bunun nedeni gerek asitlerin, gerek karbonhidratların diş minesini yıpratarak mikrop girecek kapıyı hazırlamalarıdır. Nedeni anlaşılmamış olmakla beraber aydınlar (bilim adamları, araştırıcılar) da dişi çürüyenlerin başında yer alırlar.
Çürük yalnız minede ise buna başlangıç aşamasında çürük denilir. Diş kemiğine de geçmişse derin çürük adı verilir. Çürük, diş boşluğuna varabilir; o zaman diş özü yangılanabilir; bu duruma pülpit denilir. En ileri aşama diş özünün canlılığını tüm kaybetmesi, yani pulpa kangreni olması durumudur.
Çürük dişin rengi kararır, çürük kısmı bir kovuk biçimini alır. Çürüğün hızlı veya geç ilerlemesinde çeşitli etkenler rol oynar. En çok çürüyen dişler alt ve üst çenedeki birinci azılardır. Çürüğün tedavisi tam bir uzmanlık işidir. Diş tabibi kovuğu tornalayarak temizler ve doldurur.
Ağız ve dişlerin sağlığına çok dikkat etmek, diş macunu kullanmak, yeterince sert besin alıp dişleri çalıştırmak ve güçlendirmek, vitaminli, içinde maden tuzları bulunan besinlerden yemek yollarıyla çürükten bir dereceye kadar korunabilir. Gebe ve emzikli kadınların dişleri daha çabuk çürüdüğünden bu kimselere hazır vitamin hapları vermek gerekir.
