İnsanların ağzında ve en geride bulunan azı dişleridir. İki alt ve iki üst çenede olmak üzere dört tanedirler.
Bunlar çabuk çıkan dişler değildir. Ancak yirmi yaşına doğru çıkarlar.
Onun içindir ki, bunlara (yirmi yaş dişi) de derler. Fakat bunların daha geciktikleri daha ileri yaşlarda çıktıkları da olur. (40) hatta (50) yaşlarında akıl dişi çıkaran insanlar görülmüştür.
Akıl dişlerinin çıkması, bir takım insanlarda bazı sıkıntılara sebep olur. Akıl dişi zor çıkan bir diş olarak tanınmıştır. Bazı defa çarpık bir durum alarak kemiğin içinde kalıp, yanındaki dişleri tazyik eder. Şiddetli ağrılar, gürültülü abseler yapar. Zaten akıl dişleri öteki dişlerden daha çabuk çürüyen dişlerdir. Bunların ağrılı ve iltihaplı hallerinde yüz şişer. Alt çenede olursa çenede kısılmalar ve ağzı açamamak gibi sıkıntılı haller görülebilir.
Onun içindir ki, yirmi yaşını geçmiş insanlar akıl dişlerinin çıkıp çıkmadığına dikkat etmeli, bunların herhangi bir suretle çürümesine, abse, iltihap ve ağrı yapmalarına meydan vermemeğe çalışmalıdır.

Birçoğumuz dişlerimizi ihmal ediyoruz, kıymetini de kaybettikten sonra anlıyoruz .

Dişleri Doğru Fırçalamak Önemli
Önce dişlerimizi doğru fırçalamayı bilmemiz gerekiyor .

Diş Hekimi Güzin Kırsaçlıoğlu, “Dişlerimizi fırçalarken mutlaka kırmızıdan beyaza doğru fırçalıyoruz, yani diş etinden dişe doğru. Bu diş etiyle diş arasındaki gıdaların kalkmasına sebep olur” dedi.

Kırsaçlıoğlu, ” Dilinizi fırçalamadan gece dişlerinizi fırçalayıp yatın, sabahleyin kalktığınızda plak dediğimiz yumuşak tortuları dişlerinizin üstünde görebilirsiniz, o yüzden dilinizin öne doğru alınıp dil üstünün de fırçalanması gerekir.” dedi.

Çürümeyi Önleyenler Yiyecekler Hangileri ?
Çilek, kivi, brokoli,elma,yer fıstığı, ada çayı ve yeşil çay tam bir diş dostu. Dahası da var .

“Hamilelik döneminde tüketilen balığın aynı zamanda diş yapısını güçlendirici etkisi vardır.” diye konuşan Diş Hekimi Kırsaçlıoğlu, “Süt ve süt ürünleri peynir bunların içerisinde olan kazein proteini hem dişlerin çürümesini engeller hem de dişleri güçlendirirler.” dedi.

Ağız mukozasının yangılanması. Hastalığa Candida albicans adlı bir mantar asalağı yol açar. Genellikle zayıf bünyeli, yetersiz beslenmiş süt çocuklarında görülmekle beraber, süreğen hastalıklar sonucu zayıf düşmüş veya fazla antibiyotik kullanmış yetişkinlerde de rastlanır. Teşhisi kolaydır; dilin ucunda, kenarlarında ve yanakların, dudakların iç kısımlarında beyazımsı küçük şişler ve kızartılar belirir.

Şişler dağınık olabileceği gibi bütün ağız mukozasını kaplayabilirler; bazı durumlarda boğaza, yemek borusuna ve gırtlak mukazasına kadar yayılabilirler; bu durumda ses telleri zedelenirse ses kısıklığı ortaya çıkabilir. Çocuk süt emerken ve yutarken yangılı ağız mukozası acıdığı ve yandığı için, süt ememez ve az beslenmeden ötürü zayıf düşer.

Pamukçuk hastalığını engellemek için süt emen çocuğun ağzını temiz tutmak gerekir. Tedavide ağız sodyum borat, sodyum bikarbonat gibi alkalin eriyiklerle çalkalanır veya antibiyotik kullanılır. Çocuğa limonata gibi asitli içecekler verilmez.
 

Dişin canlılığını yitirmesiyle sonuçlanan bir diş hastalığı Son derecede yaygındır. Geçmişi insanın ortaya çıkışma kadar uzanır. Gerçekten de ele geçen tarihöncesi devirlerden kalma kafataslarında çürük diş izleri bulunmuştur. Ancak, böyle binlerce yıldan beri bilinen bu hastalığın nedenleri bugün bile tüm olarak aydınlanamamıştır. Bu konuda birkaç görüş öne sürülmektedir.

Kimya ve mikroba dayanan kuram, bilginlerin çoğunluğu tarafından benimsenen görüştür. Bunu savunanlara göre, diş çürümesinde kimyasal ve mikroplu aşamalar olmak üzere iki aşama vardır: İlk aşamada besinlerin (ekmek, hamur işi, tatlı vb.) içindeki karbonhidratların dişlerin arasında kalan parçacıkları mayalanır ve dişler bu mayaların ve laktobasil (süt basili) gibi mikropların etkisi altında kalırlar. Laktik asit, yağ asidi gibi asitler dişin minesini hırpalar ve kalsiyum tuzlarını çözer. «Dişlerin kireci kayboluyor» denilen durum bu aşamada oluşur. İkinci aşama mikroplu aşama olup, bu sırada kimyasal yolla açılan çiziklere, ağızda doğal olarak bulunan bitkisel bakteriler girerler ve dişin yapısındaki proteinleri birbirlerinden ayırırlar. Böylece bu kurama göre diş çürümesi, biri kireci, öteki proteinleri bölüp parçalayan iki olaylar dizisinin sonucunda meydana gelmektedir.

Salt mikrop etkisine dayanan kuramın savunucuları bir önceki kuramın gösterdiği ikinci aşamadaki dentin maddesi çözülmesinin, doğrudan doğruya ağız bakterileri tarafından yapıldığını ileri sürmekle kalmayıp, aynı zamanda birinci aşamanın da asit etkisindeki laktobasiller tarafından yapıldığını savunurlar.

Her iki kuramda da diş çürümesinin iki aşamada olduğu, bunların birincisinde kirecin çözüldüğü, ikincisinde dentin maddesinin proteinlerinin sindirildiği kabul edilmektedir. Ayrıldıkları nokta, birinci aşamayı yapan etkenin birinci kuramda kimyasal olması ikinci kuramda ise etkenin mikroplar olmasıdır.

Diş çürümesinin dış etkenleri konusundaki bu iki kuramın yanında, aynı olayın iç etkenleri bulunduğunu ileri süren kuramlar da vardır. Gerçekten de beslenme ve mikrop kuramına göre, diş dokularının, özellikle en dıştaki tabakanın (mine) kötü beslenmesi (iç etken) ile ağızdaki bitkisel mikroplar (dış etken) birleşerek çürümeyi yapmaktadır. Travma kuramı ise dişler üzerinde herhangi bir travmanın (vurma, çarpma vb.) çürümeye yol açtığını ileri sürmektedir.

Diş çürümesinde ırk (en çok Anglosaksonlarda yaygındır), ileri yaş, gebelik, süt verme, çok yumuşak besin alma (böylece dişler çiğneme hareketini yeteri kadar yapamamaktadır), besin eksikliği (içinde A ve D vitamini, kalsiyum, fosfor, flüor gibi mineraller olan besinlerin yokluğu, hatta azlığı çürüme yapar), iç salgıbezlerinin iyi işlememesi, dişlerin ağız içindeki dizisinin değişmesi (yanlış oturtulmuş bir köprü gibi), tükürüğün kimyasal veya fiziksel değişmeye uğraması (tükürük normal durumda çürümeye karşı etkilidir; değişmesi çürüme yapabilir) vb… gibi etkenler rol oynar. Diş çürümesi bazı durumlarda bir meslek hastalığı olarak da ortaya çıkabilir.

Örneğin asit buharı karşısında çalışmak zorunda kalan işçilerin, fırıncıların, yufka, makarna gibi unlu yiyeceklerin hazırlanmasında çalışanların dişlerinde çürük çok görülür. Bunun nedeni gerek asitlerin, gerek karbonhidratların diş minesini yıpratarak mikrop girecek kapıyı hazırlamalarıdır. Nedeni anlaşılmamış olmakla beraber aydınlar (bilim adamları, araştırıcılar) da dişi çürüyenlerin başında yer alırlar.

Çürük yalnız minede ise buna başlangıç aşamasında çürük denilir. Diş kemiğine de geçmişse derin çürük adı verilir. Çürük, diş boşluğuna varabilir; o zaman diş özü yangılanabilir; bu duruma pülpit denilir. En ileri aşama diş özünün canlılığını tüm kaybetmesi, yani pulpa kangreni olması durumudur.

Çürük dişin rengi kararır, çürük kısmı bir kovuk biçimini alır. Çürüğün hızlı veya geç ilerlemesinde çeşitli etkenler rol oynar. En çok çürüyen dişler alt ve üst çenedeki birinci azılardır. Çürüğün tedavisi tam bir uzmanlık işidir. Diş tabibi kovuğu tornalayarak temizler ve doldurur.

Ağız ve dişlerin sağlığına çok dikkat etmek, diş macunu kullanmak, yeterince sert besin alıp dişleri çalıştırmak ve güçlendirmek, vitaminli, içinde maden tuzları bulunan besinlerden yemek yollarıyla çürükten bir dereceye kadar korunabilir. Gebe ve emzikli kadınların dişleri daha çabuk çürüdüğünden bu kimselere hazır vitamin hapları vermek gerekir.
 

Dilaltı sinirinin veya soğaniliğin zedelenmesi sonucunda dil kaslarıma kasılması. Tonik ve kloriik dil spazmı olarak iki çeşittir. Birinci durumda dil hareketsiz ve gergin olur; ikincisinde ise sürekli olarak hareket halindedir ve damağa, ağızın yanlarına, dişlere şiddetle çarpar veya dışarı çıkar. Bu düzensiz hareketler sonucunda dil genellikle zedelenir; hasta ağzını kapatarak dilin hareketlerini önlemeye çalışırsa da çok geçmeden yorulur ve dil tekrar düzensiz hareketler yapmaya başlar.

Spazm uykuda diner, heyecanla artar. Dil spazmı dilin çiğneme, konuşma gibi işlevlerini aksatır. Tedavisinde yatıştırıcı ilaçlardan faydalanılır; dilaltı sinirine alkol sürmek de yararlı olur.

Ağızdaki yangı giderek ülserleşebilir. Kangrenli ağız yangısı (cancrum oris) bu yangının çok ilerlemiş bir evresi olup. günümüzde eskisi gibi sık görülmemektedir. Bu durum zayıf düşmüş olan kimselerde önce ağız içinde siyah bir leke olarak başlar. Zamanla yayılır ve içi çürüyüp dökülür. Böylece yanakların delinmesine, diş etleri ve çenenin kangrenleşmesine yol açar.

Aftöz stomatit, dilde, dudaklarda ve bazen de boğazda beliren beyaz fiskelerin ülserleşmesi ile gelişen bir ağız yangısıdır. Bu fiskeler birkaç hafta içinde iyileşmekle beraber, sık sık yeniden belirirler. Etkeni kesinlikle bilinmemekle beraber, bunun dudaklarda uçukların belirmesine yol açan virüse benzeyen bir virüs olduğu sanılmaktadır.

Pamukçuk, ağızda beyaz toparlakların belirmesine yol açan bir mantar yangısıdır. Bu durum özellikle çocuklarda ve yaşlılarda çeşitli nedenlerle çok zayıflandığı ve vücudun direncinin azaldığı zaman ortaya çıkar. Steroid sınıfından bir hormon veya bir antibiyotikle yapılan tedaviden sonra da sık görülür. İçinde mantar öldürücü bir madde bulunan eriyiklerle gargara yapılarak ve ağız, diş bakımına önem verilerek iyileştirilir.

Vincent anjini, bir spiroketle bir iğsi basilin birlikte meydana getirdikleri ağız yangısıdır. Normal kimselerde de bulunan bu iki mikrop bir arada etki gösterip ağızda ağrılı ülserleşmelere ve giderek kangrenli ağız yangısına yol açabilir. Penisilin tedavisi bu hastalığın iyileşmesini sağlar.

Ağızda normal durumda bulunan bakterilerden Streptococus viridans, Stafilococus aureus ve Pneumocossus da yangıya yol açabilirler. Verem ve frengi mikropları da ağız ülserleri oluştururlar. Bunlardan başka, ağızda kızamık ve suçiçeği hastalıkları sırasında özel lekeler görülebilir.

Ağız yangılarında uygulanacak tedavi yöntemi yangının türüne göre değişebilmekle birlikte, genellikle ağzın antiseptik eriyiklere dezenfekte edilmesine dayanır. Bu arada, belirli bazı durumlar dışında, antibiyotiklerin yerel olarak kullanılmasından kaçınılır.

Bu hastalığa yaşlılar daha kolaylıkla yakalanırlar. Artritin ve şeker hastalığının piyorenin oluşumunu kolaylaştırdığı sanılmaktadır. Ancak piyoreye bir spiroket yol açar. Dişleri yeterince fırçalanmaması da elverişli ortam hazırlar. Organizmanın uzun süre vitaminsiz kalması, dişte kirlerin birikmesi de hastalığı hazırlayan etkenler olarak kabul edilmektedir.

Piyore ihmal edilmeye gelmeyen bir hastalıktır. Çünkü bölgesel (dişlerin dökülmesi) ve genel (hastalık yapan basillerin kana karışarak nefrit, kalp zarı yangısı, apandisite yol açması) bir takım yan etkileri vardır.

Hergün ağız ve dişler temizlenerek hastalıktan korunulabilir. Tedavi ağzın dezenfekte edilmesine, dişetlerindeki yangı keseciklerinin temizlenmesine, sallanan dişlerin yerlerine oturtulmasına dayanır.
 

Diş çukuru ve diş kökü örtüsü arasındaki zarın yangılanması. Mikrop kökenli (pulpa yangısı, verem, aktinomikoz), kimyasal kökenli (arsenik fosfor, cıva) veya darbe kökenli olabilir. Travma kökenli olursa hastalanan diş ağrı yapar ve uzama hissi verir; sık sık irin birikimi olur, eğer zamanında önü alınmazsa dışarıya fistül oluşturur. Periodontit ivegen veya süreğen olabilir.
 

Gevşemenin bir sonucu olarak dişetleri büzülür ve diş diplerinin dişetlerine birleştiği yerde kesecikler oluşur. Bu keseciklerde toplanan besin artıkları ve bakteriler süreğen bir yangılanmaya yol açabilir. Kimi zaman yangılanan dişetlerinin diplerinde uzantılar belirir. Bu da keseciklerin genişlemesine ve derinleşmesine sebep olarak dişetlerinin bir kısmının ameliyatla alınmasını zorunlu kılar. Ameliyatla, toplanan yangının dağılması sağlanır. Ağır hastalıklar geçiren bazı insanlarda normal olarak ağızda zararsız halde duran mikroplar, hastanın direncinin azalmasıyla etkin hale gelebilirler.

Vincent organizması diye bilinen bir mikrop türü ağıza çok çirkin bir görünüş verir. Yangılanma diş kenarlarına oradan da diş köküne yayılarak, burada çıban oluşmasına, acıya ve dişin yitirilmesine sebep olabilir.
 

Dilin yangılanması (glosit). İvegen veya süreğen olabilir. En sık görülen ivegen nezleli yangılanmada dilin mukozası şişer, kızarır ve epitelyum tabakasının bozulmasıyla üstünde beyaz veya gri bir kat oluşur.

İvegen dil yangılanması zedelenme, hazımsızlık, mide ve sindirim bozukluğu, genel bulaşıcı hastalıklar (tifo, nezle, kızamık, septisemi, kızıl vb…) böbrek kökenli genel zehirlenmeler, karaciğer ve bağırsak hastalıkları sonucu oluşur. Alkol ve sigara da aynı sonuca yol açabilir.

Süreğen dil yangılanmalarının en yaygınları, kansızlık sonucu oluşan Hunter yangılanması ve frengi kökenli yangılanmadır.