Toksikoz

İç kökenli zehirlenme. Örneğin aşırı böbrek yetersizliğinde görülen üremi; karaciğerin ağır bir şekilde yozlaşmasına yol açan hastalıklarda oluşan öd tuzları zehirlenmesi, ağır metabolizma bozukluğunun oluşturduğu asetonomi toksikoz türleridir. Ayrıca özellikle çok küçük yaşlarda veya gebelikte görülen bazı zehirlenmelere de toksikoz denilir

Siyanür asidinin yol açtığı zehirlenme. Siyanür asidi bilinen en kuvvetli zehirlerdendir. Çok miktarda içilirse ani ölüme yol açabilir. Taflan yapraklarında, şeftali ve kiraz tohumlarında, acı bademde bulunur. Bunlardan çok miktarda yiyen küçük çocuklar zehirlenir, hatta ölürler.

Böcekleri öldüren özelliğinden dolayı siyanür asidinden elde edilen gaz dezenfekte edici olarak ve tarımda çeşitli asalaklara karşı kullanılır. Sanayide madenlerin temizlenmesinde galvanoplasitide, fotoğrafçılıkta, boya sanayiinde kullanılır. Birinci Dünya Savaşında zehirli gaz olarak cephelerde de kullanılmıştır.

Siyanür asidi ile mikropların öldürülmesinde dikkatli davranılmaması ya da yanlışlıkla tuzlarının (potasyum siyanür, cıva, altın) alınması sonucunda sık sık ivegen siyanür zehirlenmeleri ortaya çıkar.

Zehirli mantarlardan gelen zehirlenme olayları çeşitlidir. Belli başlı üç gruba ayrılırlar: Muskarin zehirlenmesi, falloid zehirlenmesi ve lividum zehirlenmesi. Bunlardan birincisi «aminita muscaria» ve «amanita pantherina» denen mantarlardaki muskarinden ileri gelir. Mantar yendikten 3-4 saat sonra uyuşukluk, uyuklama, bilinci kaybetmeyle kendini gösterir.

Hasta terler, gözleri kısılır, tükürük çıkarma çoğalır, nabız 60′ın altına düşer. Aynı çeşit mantarların kasılma ve çırpınma verdiği de olur. Muskarin zehirlenmesi çok ağır olmakla beraber, bundan ölen pek azdır. Falloid zehirlenmesine «amanita falloides», «amanita verna» ve «amanita citrina» adlı mantarlar yol açar. Yendikten 12 saat sonra kusma, bağırsak ağrısı, şiddetli ishal ve eklemlerde tutukluklar başlar. İki gün süren bir iyilik döneminden sonra hasta sarılık, dolaşım bozuklukları, kollaps ve koma aşamalarına girer. Bu olayların %50′si ölümle sonuçlanır.

Lividum ya da gastroentestinal zehirlenme denen üçüncü tür zehirlenme, «entholoma lividum», «boletus luridus» ve «agaricus torminosus» çeşidi mantarların yenmesi sonucu kendisini gösterir. Yemekten kısa bir süre sonra kusma, karın ağrıları ve ishalle başlar. Bu durum iki gün kadar sürer: daha ağır bir gidiş göstermesi ve ölümle sonuçlanması pek azdır.

Genel olarak mide yıkama ve bağırsak temizleme yolları uygulanırsa da yenen mantarın çeşidine göre tedavide değişiklikler olur; bunun için yenen mantarın çeşidinin tanınması çok önemlidir.

Sürekli olarak kurşun ya da kurşun tozlarıyla temas eden işçilerde (dökümcü, dizgi operatörü, vernikçi, kalaycı, camcı, akümülatör, elektrik kablosu, mermi, macun, lastik ve kağıt işçileri) görülen zehirlenme.

Kurşun zehirlenmesine ayrıca kaza ya da cinayet gibi etkenler de yol açabilir. Zehirlenme havadaki kurşun tozlarının tükürükle yutulması ya da konserve yiyeceklerin yenmesi; havadaki kurşun tozlarının ve kurşun buharının burundan solunması; kurşun taneciklerinin asitli tere karışarak kimyasal bir bileşim meydana getirmeleri ile gerçekleşebilir. Kurşun tanecikleri kana karışınca kanın ve dokuların içerdiği albüminle kimyasal olarak birleşir ve kurşun albüminatları oluştururlar; kurşun albüminatlarınm bir kısmı sidik yoluyla vücuttan atılır bir kısmı ise çeşitli dokulara yerleşirler.

Kurşun zehirlenmesinin başlıca belirtileri şunlardır: Ağız mukozası yangılanır, ağızda madeni bir tad, ağız mukozasında hafif kırmızılık, dişetleri kenarlarında özellikle kesici dişler kısmında mavimtrak bir çizgi görülür. Birden ortaya çıkan ve birkaç saat süren kolikler görülür. Kafatasındaki basınç arttığından baygınlık, sara, uykusuzluk ve çok ağır durumlarda koma görülebilir. Kaslara inme iner; hareketli kaslara inme indiği için etkilenen kaslar hastanın mesleğine göre değişir. Sidikte albüm n, kanda özellikle ematoporfirin bulunur. Eklem yerlerinde ve çevrelerinde ya da kaslarda şiddetli ağrılar ortaya çıkar. Alyuvarlarda bazofiller çoğalır. Hasta gittikçe zayıflar.

Tedavi her şeyden önce hastayı iş yerinden uzaklaştırmaya dayanır. Zehirin etkisini gidermek için iğneyle kaslara koloidal kükürt verilir, kansızlığa, zayıflığa karşı fosfatlı demirli ilaçlar kullanılır; kolik ağrılarına karşı ise morfinli atrofinli ilaçlar, bromür ve diğer ağrı Kesiciler kullanılır. Hafif kurşun zehirlenmelerinde yüksek dozda (günde 2-4 gr.) potasyum iyodür içmek faydalıdır; böylece zehir sidik yoluyla vücuttan atılır, ivegen kurşun zehirlenmelerine az rastlanır, nedeni kaza ya da intihardır. İş özelliğinden doğan kurşun, zehirlenmelerini önlemek amacıyla, böyle iş yerlerinde çalışan işçilere koruyucu olarak süt veya yoğurt verilir.

Karbon sülfür (CS2), renksiz, pis kokulu, uçucu bir sıvıdır. Kuvvetli bir eritici olduğu için organik ve basit cisimleri eritmede kullanılır. Diğer kullanılış yerleri suni elyaf yapımı ve böcek öldürücü ilaçlardır. Karbon sülfür organizmada zehirlenmeye yol açar. Bu zehirlenme ivegen ya da süreğen olabilir. Karbon sülfür zehirlenmesi sinirler, böbrekler, sindirim organları gibi çeşitli organlarda meydana gelen ağır yozlaşmalarla kendini gösterir. Bu yozlaşmaların sebebi, orta ve küçük çaptaki damarlarda yaygın bir şekilde görülen damar hastalığıdır.

İvegen karbon sülfür zehirlenmesi zayıflama, genel halsizlik, baş ağrısı gibi belirtilerle ortaya çıkar. Daha sonra sinir sisteminde yozlaşma belirtileri baş gösterir. Zehirlenen kimsede titremeler, karıncalanmalar, çift görme, sinirsel gerginlik görülür. Tedavi için, zehirlenen kimse hemen açık havaya çıkarılır ve oksijen verilir.

Süreğen karbon sülfür zehirlenmesi çeşitli endüstri kollarında çalışan işçilerde görülür. Bu tür endüstri kollarının başlıcaları karbon sülfür üretimi, karbon sülfür yardımı ile yağ, zeytinyağı, esans ve reçinelerin çıkarılması, karbon sülfür ve kauçuğun vulkanizasyonu, yapay dokuma lifleri üretimidir.

Süreğen karbon sülfür zehirlenmesi yavaş bir biçimde meydana gelir, önce iştah azalır, vücut kuvvetten düşer, hasta uykusuzluk çekmeye başlar. Daha sonra zayıflama, kansızlık, sinir yangılanması ve inme gibi bozukluklar görülür. Süreğen karbon sülfür zehirlenmelerinde zehirlenen kimse en kısa zamanda iş yerinden uzaklaştırılır ve zehirlenme belirtileri gerekli ilaçlarla tedavi edilir. Karbon sülfür zehirlenmesi bir meslek hastalığıdır.

İvegen iyot zehirlenmesi, tentürdiyot ya da iyotiyodür çözeltisinin ağız yolu ile vücuda girmesiyle gerçekleşir. Böylece midede metalik iyot açığa çıkar. Metalik iyot mide çeperlerini ağır bir şekilde yakar; kusma ve ishal baş gösterir. Bazen kusma ile vücuttan dışarı atılan maddelerin rengi mavidir. Bunun nedeni iyodun midede ekmek, pirinç, makarna gibi nişasta içeren maddelerle birleşerek mavi renkli nişasta iyodür meydana getirmesidir.

İyotiyodür çözeltisi ağız yolu ile vücuda alındığında, ilkin hafif bir sarhoşluk görülür. Zehirlenen kimse dünyayı toz pembe görür. Bu belirtiden hemen sonra sinirsel bozukluklar, titremeler ortaya çıkar. Kalp atışları ve kan dolaşımı zayıflar, nabız ancak hissedilebilir bir şekilde atar. Sonunda hasta bilincini bütünüyle kaybederek koma haline girer.

İvegen iyot zehirlenmesinde hastanın midesi, içinde çözülmüş olarak %1 oranında sodyum tiyosülfat bulunan bir sıvıyla yıkanır. Ayrıca hastaya nişasta çözeltisi (100 gr. suda 50 gr. nişasta) içirilir. Nişasta midedeki metalik iyotla kimyasal tepkimeye girerek nişasta iyodür meydana getirir. Nişasta iyodür midede çözünemediğinden kana karışamaz. Dört yumurta akını yarım litre suda çarparak elde edilen albüminli su da panzehir olarak iyoda karşı çok etkili bir rol oynar. Çünkü albümin iyotla, iyot albüminat adı verilen çözülemeyen bir bileşik meydana getirir.

Bir başka adı da iyodizm olan süreğen iyot zehirlenmesi sürekli iyot buharı ile temas eden işçilerde ve uzun süre sodyum iyodür, potasyum iyodür, amonyum iyodür gibi iyot prepatları ile tedavi olan hastalarda görülür. Başlıca belirtiler soluk borusu mukozalarının süreğen bir şekilde yangılanması, gırtlaksoluk borusu yangılanması, ruhsal gerginlik, uykusuzluk, zayıflama, ateş yükselmesi, ergenlikte görüldüğü gibi deri üstünde meydana gelen sivilcelerdir. Tedavi işçinin, iş yerinden uzaklaştırılmasına ya da zehirlenme iyotlu ilaçlardan meydana gelmişse, bu tedavinin durdurulmasına dayanır.

İçme suyu, toprak veya kirli hava aracılığıyla vücuda alınan aşırı miktarda inorganik flüor bileşiklerinin insanlarda ve evcil hayvanlarda yarattığı süreğen zehirlenme hali. İlk belirtileri dişlerde lekeler oluşmasıdır.

İçme suyunda milyonda 2 oranında flüor bulunması, suyu kullananların dörtte birinin dişlerini lekelemeye yeter. Bu oranın milyonda 8′e ulaşması ise, suyu kullananların yarısının kemiklerinde röntgende görülebilecek bozukluklara yol açar.

Flüorosis tehlikesine rağmen flüor endüstride çokça kullanılan bir maddedir. Endüstride flüorla ilgili işlerde çalışan işçilerden, solunum yoluyla günde 2080 mg. fiüor alanların kemiklerinde flüorosisin etkileri görülür. Bu flüorosisin belirtileri de, çevre kirlenmesi veya içme sularına flüor karıştırılması sonucunda ortaya çıkan flüorosisle aynıdır.

Hastaların kemikleri kalınlaşır ve yoğunlukları azalır. Hastalık uzun süre önlenmezse kemikler saydamlaşır ve röntgende çarpık görüntü verirler. Kas bağlan kireçleşerek sertleşir.

Çavdar mahmuzundan elde edilen alkaloitlerin meydana getirdiği zehirlenme. Bu zehirlenme özellikle ayak ve el parmaklarında kangrene yol açabilir. Çavdarın başlıca besin kaynağı olduğu yerlerde eskiden bu tür zehirlenmelere sık rastlanırdı. Zamanla çavdar mahmuzunun bu zehirlenmenin nedeni olduğu anlaşılmış ve çavdarın mahmuzdan ayrılması için çeşitli yöntemler geliştirilmiştir. Bu yolla zehirlenen kadınların çocuklarını düşürdüklerinin anlaşılması, çavdar mahmuzundan elde edilen çeşitli maddelerin doğum sırasında kullanılması yolunu açmıştır.

Çavdar mahmuzu zehirlenmesinde damarlar büzüldüğünden parmaklar soğuk ve soluk bir görünüm alırlar. Hastada kusma, ishal ve baş ağrısı da görülebilir. Migren ve çeşitli nedenlerle uzun süre çavdar mahmuzu alkaloiti içeren ilaçlar alan kimselerde karın iç zarı aşırı biçimde sertleşir. Bu sertleşme sonucu örneğin sidik yolları sıkışarak sidik akımının güçleşmesine ve boşaltım kanalı yangılarının görülmesine yol açabilirler.

Clostridium botulinum adlı bakteri tarafından açığa çıkarılmış toksinlerin sebep olduğu bir besin zehirlenmesi. Bu bakteri, proteini bol ve oksijeni az olan ortamlarda gelişir. Yeterince sterilize edilmemiş konserveler elverişli bir ortam olurlar.

Bakteri, bulaşmış besini yiyen bir hayvanın bağırsağında zehire dönüşen bir madde salgılar. Bu madde belki de dünyanın en zehirli maddesidir; bir mililitrenin on binde biri kadarı bir hayvanı öldürür. Bir gramının binde biri ise 20 milyonun üzerinde fareyi öldürmeye yeterlidir.

Clostridium botulinum A,B,C,D,E ve F diye adlandırılan 6 tipe ayrılır. Bunların her biri özel toksinler oluştururlar. Zehirlenmeye genellikle konserve edilmiş et veya et ürünleri, balık ve bazı sebzeler yol açar. Bakterinin sporları oksijen yetersizliğinin bulunduğu yerlerde ürerler; bakteri kolonilerinde etkin olmayan protoksin açığa çıkar. Protoksinler, bunları yiyen hayvanların bağırsaklarında protein parçalayan enzimlerin etkisiyle toksine çevrilir. A tipi Clostridium botulinum toksininin molekül ağırlığı 1 milyon kadardır (hidrojen atomundan 1 milyon kat daha ağırdır).

Toksinler sinir ve kas arasındaki birleşme noktasında, kas kasılmasını sağlayan elektriksel sinir uyarmalarını ileten kimyasal taşıyıcı asetil kolinin açığa çıkmasına engel olarak, felç oluştururlar. Zehir kaynar suda 10 dakika içinde parçalandığı için, besinlerin kaynatılması hastalığı önler.

Hastalık, tedaviyi gerektirmeyen hafif rahatsızlıktan, 24 saat içinde ölüme götüren ağır durumlara kadar değişik gelişmeler gösterir. Belirtiler genellikle mikroplu besinin yenmesinden 12-36 saat sonra başlar. Kırıklık, kusma, sersemlik, halsizlik ve ağız ve gırtlak kuruluğu bulunabilir. Ateş yoktur. Sinir sistemi bulguları bulanık veya çift görme, yutma güçlüğü ve kas zayıflığı şeklindedir. Soluk alıp vermede güçlük olabilir.

Bağırsakların tutulması da kabızlığa ve karnın gerginliğine yol açar. Hastanın düşünme yeteneği ve bilinci kaybolur. Ölümünün en büyük nedeni, ani solunum felci ve solunum yollarının tıkanıklığıdır. Ölüm solunum yetersizliğine bağlandığından, erken devrede yapay bir solunum sağlanması hastanın hayatını kurtarabilir.

Bakırdan yapılmış olan kaplarda sirke ve baz» yağlı maddeler pişirilirse bu maddelerde bulunan asitlerin etkisiyle bakır oksitlenir. Bu oksitlenme sonucu ortaya çıkan maddeler zehirlenmeye yol açarlar. Bakır zehirlenmesinin başlıca belirtileri mide ve karın ağrısı, kusma, ishal, kalp ve nabız atışlarının yavaşlamasıdır. Kusmuk yeşil renkte olup, mide mukozasından gelen kanla karışıktır. Bağırsak mukozasında meydana gelen çatlamalar nedeniyle dışkı da kanlı ve bu nedenle siyah renktedir.

İvegen zehirlenme durumunda mide yıkanır ve potasyum ferrosiyanür verilir. Bu madde, zehirlenmeyi meydana getiren bakır tuzu üzerinde etkiyerek, kan tarafından soğurulmayan bakır sülfatsiyanürü oluşturur. Ayrıca hastaya tuzlu bir müshil de verilir. Bakır kullanılan fabrikalarda rastlanılan süreğen zehirlenmede ise işçi çevreden uzaklaştırılır.